المر

المر یک فیل است، یک فیل شاد و دوست داشتنی. اما او با بقیه‌ی فیل‌ها تفاوت دارد، یک تفاوت بزرگ. او مثل بقیۀ فیل‌ها، فیلی‌رنگ نیست، او رنگارنگ است! رنگ‌های المر خیلی زیبایند اما او از این وضعیت زیاد راضی نیست و دلش می‌خواهد او هم همرنگ بقیه بشود، فیلی‌رنگ باشد نه متفاوت! همین خواسته هم او را به فکر تغییر رنگ می‌اندازد تا اینکه باران شروع به باریدن می کند و ...

کتاب المر، از جمله کتابهای معروف حوزه کودکان است که بسیار فراتر از این حوزه، در مقام سمبل درک تفاوتهای فردی و محترم شمردن آزادی های فردی در جهان مطرح شده است. از آنجا که مضمون این کتاب، تفاوتهای فردی و ارزش وجود تفاوتهاست، می تواند برای فرزندان مسلمان یا ایرانی در جوامع دیگر و نیز حفظ هویت آنها، الهام بخشی هایی داشته باشد.

یکی از مهمترین ارزش های کتاب، نگرش مثبت و پویا نسبت به هویت فردی است. هویت آدمی، مجموعه ای متشکل از ویژگیهای ارثی و فرهنگی-تاریخی وی است که برخی قابل تغییر و برخی دیگرغیرقابل تغییر هستند. شناخت این مولفه ها، پذیرش مولفه های مثبت یا غیرقابل تغییر و تلاش برای تغییر مولفه های منفی و قابل تغییر، از جمله فرایندهای مهمی است که در این کتاب دیده می شود. الکر، فیل رنگی قصه، تلاش زیادی دارد تا همرنگ جماعت شود و مولفه های فردی خویش را پنهان کند. اما در نهایت، می فهمد که همین تفاوتها، برای اجتماع فیل هایی که در آن زندگی می کند، می تواند خوب و نشاط آور باشد. نگاه مثبت به هویت فردی و تفاوتها، می تواند کودک را از فشار جمع و همرنگ جماعت شدن رها کند و فرایند پذیرش خویشتن را در وی تسهیل کند.

همچنین نوع نگاه ما به نظر دیگران درباره خود، امر مهمی است که می تواند در نحوه مواجهه ما با خود تاثیرگذار باشد. اینکه نوع قضاوت دیگران را نهایی ندانیم و با معیارهای عقلانی ارزیابی کنیم و در نهایت در مورد واکنش خود نسبت به آن تصمیم بگیریم، نیز می تواند در مسیر گفتگوها درباره کتاب مد نظر قرار گیرد.

سویه دیگر ماجرا ناظر بر نحوه مواجهه ما با ویژگیهای منحصر بفرد دیگران است. پرهیز از قضاوت های زودهنگام در مورد ویژگیهای افراد دیگر، گره نزدن شخصیت افراد با ویژگیهای ظاهری آنهاست. اینکه بدانیم افراد، مثل منشورهای چندوجهی هستند که در هر ارتباط و هر لحظه، وجهی از این منشور در مقابل ماست و بخشی از ویژگیها در منظر دید ما قرار دارد. این شناخت، ما را بر آن می دارد تا آدمها را مساوی وجهی از شخصیت شان ندانیم و راحت آنها را در دسته خوبها یا بدها قرار ندهیم. کتاب المر، با طرح موضوع ویژگیهای فردی، باب بحث و گفتگو درباره این امور را می گشاید. این ویژگیهای فردی منحصر به فرد، به ویژه برای افرادی که در قالب اقلیت در جامعه ای زیست می کنند اهمیت دارد و برای زیست عزتمندانه آنها از ضرورت دارد.

بعد از خوانش کتاب، برای تعمق بخشیدن به درک کودکان از داستان می‌توان ازآنها سوالاتی پرسید و گفتگوهایی داشت. این سوالات می‌تواند مربوط به کلیت داستان و ارزش‌های مطرح شده در آن و یا مربوط به بخش‌های خاصی از ماجراهای طرح شده باشد.

 ارزش‌های مطرح در کتاب المر که گفتگوها می‌تواند حول آن‌ها صورت بگیرد پذیرش تفاوت‌های فردی و هویت و پذیرش خود و پذیرش دیگری است.

الف- جلب‌توجه کودک به قصه:

ارتباط بچه ها با داستان معمولاً از جلد داستان و اطلاعاتی که به آنها می‌دهد آغاز می‌شود. در این داستان ما این رابطه را می‌توانیم از تصویر روی جلد کتاب و با پرسشهایی از این دست آغاز کنیم: «بچه‌ها فکر می‌کنید داستان درباره چی هست؟» (به احتمال زیاد کودکان پاسخ خواهند داد درباره‌ی یک فیل رنگی رنگی)؛ «شما تاحالا فیل دیدید؟ فیل‌ها چه رنگی‌اند؟ به نظرتون میشه یه فیل رنگی رنگی باشه؟»، «شما دوست داشتید فیل ها در دنیا چه رنگی بودند؟». در صورت نیاز و تمایل برای آشنایی بچه‌ها با ویژگی‌های فیل‌ها و رندگی‌شان می توانید یک فیلم دو – سه دقیقه‌ای از آنها را رایشان پخش کنید. سپس بعد از طرح این سوالات و پخش فیلم و توجه دادن بچه ها به داستان می توانیم به سراغ داستان برویم و خوانش آن را شروع کنیم. در این کتاب نقاط و نکات مهمی معطوف به ارزشهای مد نظر نویسنده وجود دارد که می‌توان درباره‌شان گفتگو کرد. اما ما در حین خوانش قصه، گفتگوی مفصلی نخواهیم داشت. البته در مقاطعی از قصه، مکث ها یا تغییر لحن هایی انجام می شود تا نوعی از تمرکز روی نقاط حساس صورت پذیرد و بعد از اتمام خواندن به نقاطی که به طور مشخص قابلیت پرسش و گفتگو دارند برمی‌گردیم تا مفصل‌تر درباره‌شان صحبت کنیم.

ب- تفاوت های فردی: پذیرش خود:

در صفحات 4 و 5 داستان، ویژگی‌های هویتی المر بیان شده است: آنجا که در صفحه 5 می‌خوانیم «المر با فیل‌های دیگر فرق داشت. المر رنگارنگ بود. المر زرد بود و نارنجی و...» و در صفحه 6 که می‌گوید: «این المر بود که فیل‌ها را شاد می‌کرد. گاهی او با فیل‌ها شوخی می‌کرد و گاهی آن‌ها با او شوخی می‌کردند. اما همیشه المر شروع می‌کرد، اگر شده با یک لبخند کوچک». این بخش از کتاب می تواند نقطه ورود مناسبی برای تامل کودک در مورد خود و هویتش باشد. برای دقت دادن کودک به چند مولفه‌ای بودن هویت و دیدن جنبه های مختلف شخصیت یک فرد، می توانیم در اولین سوال از کودکان بخواهیم ویژگی‌های المر را بیان کنند (رنگارنگی، شاد بودن، پیش قدم شدن در شادی‌آفرینی) از این طریق کودک متوجه می شود که المر به جز تفاوتش که رنگارنگی هست ویژگی‌های دیگری هم دارد که باید مورد توجه قرار بگیرد. پس از این گفتگو می توان با رویه تعمیمی، به ویژگیهای کودک نیز پرداخت. ممکن است در خلال این پرداخت، به ویژگیهای مثبت، منفی یا خنثی برسیم. مثلا خوشرویی می تواند یک ویژگی فردی مثبت باشد. رنگ پوست می تواند نمونه ای از یک ویژگی فردی خنثی باشد. همچنین بینی بزرگ می تواند ویژگی منحصربفردی باشد که از نظر کودک چندان خوشایند نیست. می توانیم درباره این ویژگیها صحبت و گفتگو کنیم و ببینیم به ها چه تصوری از خود و ویژگیهایشان دارند. حتی می توانیم درباره ارزش گذاری این تفاوتها هم با هم گفتگوهایی داشته باشیم. از زوایه ای دیگر، ویژگیهای فردی به دو دسته ویژگیهای قابل تغییر و غیرقابل تقسیم می شوند. شناسایی هر یک از این مولفه های هویتی، مسیری عملی را پیش روی ما قرار می دهد. از جمله، راهبرد پذیرش برای ویژگیهای غیرقابل تغییر، راهبرد رضایت برای ویژگیهای مثبت، راهبرد تحلیل و تغییر برای ویژگیهای منفی و قابل تغییر و راهبرد پذیرش و جبران برای ویژگیهای منفی و غیرقابل تغییر می تواند مورد بحث قرار گیرد. برای نمونه، قد فرد یکی از ویژگیهای غیرقابل تغییر است که می توان درباره آن صحبت کرد. اینکه ما این میزان قد را بپذیریم و البته اگر جایی برایمان محدودیت ایجاد کرد به دنبال راههای جبران مثل استفاده از چهارپایه باشیم. همچنین ویژگی دلشوره داشتن که ممکن است در ما باشد اما به عنوان یک ویژگی قابل تغییر می توانیم برای تغییرش برنامه ریزی داشته باشیم. باید توجه داشت که اینگونه بحث ها باید با مصادیق واقعی و با نظر به سن بچه ها به پیش رود.

ج- تفاوت های فردی: احساس ما از نظر و قضاوت دیگران راجع به ویژگی های ما

در صفحه 7 کتاب آمده است: «یک شب المر از فکر زیاد خوابش نمی برد. فکری که المر را رها نمی‌کرد این بود که چرا باید با دیگران فرق داشته باشد. او به خودش می‌گفت: چه کسی تا حالا شنیده که فیل رنگارنگ باشد؟ عجیب نیست که همه به من می‌خندند....» در ادامه هم تصمیم به تغییر رنگ می‌گیرد. گاهی ما نسبت به برخی از خصیصه‌های هویتی‌مان احساس خوبی نداریم. این فکر را به دیگران هم تعمیم می‌دهیم و خیال می‌کنیم دیگران هم از این ویژگیهای ما ناراحت و ناراضی هستند و رفتارهای آنها را بر اساس این ذهنیت تفسیر می‌کنیم. این قضاوت غلط موجب عدم پذیرش خودمان، و در نتیجه آزار رساندن به خودمان و دیگران و حتی گرفتن تصمیمات اشتباه می‌شود. از همین رو می‌توانیم در این قسمت داستان از کودک بپرسیم آیا المر درست فکر می‌کرد؟ آیا دیگران فقط به ظاهر المر توجه داشتند و به نظرشان قیافۀ او مسخره‌آمیز بود و برای همین در حضور او می‌خندیدند؟ احتمالاً بچه ها این مسئله را رد می‌کنند، ما می‌توانیم از آنها دلایلشان را بپرسیم. از جمله شواهدی که کودکان می توانند در کتاب پیدا کنند که نشان دهد المر درباره قضاوت دیگران اشتباه می کرده بدین قرارند: ساکت و غمگین بودن فیلها در نبود المر، بعد از اینکه المر همرنگ بقیه شده بود و برای خنداندن آنها گفت بووم، فیلهای دیگر سریعا او را شناختند و شاد شدند، اخلاق المر برای آنها مهمتر بود. پس از بیان این شواهد، می‌توانیم بپرسیم اگر شما جای المر بودید و این احساس مسخره شدن را داشتید چیکار می‌کردید؟ برای فهمیدن نظر واقعی دیگران چکار می‌کردید؟ موضوع دیگری که در گام بعد می تواند مورد بحث قرار بگیرد توجه دادن کودک به ویژگی های خودش و نگاهی که نسبت آنها دارد است. این کار را می توانیم با طرح سوالاتی از این قبیل انجام دهیم: آیا تو ویژگی‌ای داری که مخصوص تو باشد و باعث تفاوت تو با بقیه بشه؟ چه احساسی نسبت بهش داری؟ به نظرت قابل تغییره؟ فکر می کنی خوب است یا اگر تغییر کند بهتر می شود؟

د) نحوه برخورد ما با ویژگیهای دیگران:

یکی دیگر از ارزش‌های مهم نویسنده در این کتاب هر چند کاملاً صریح نباشد سویۀ دیگری از پذیرش تفاوتهای فردی یعنی پذیرش دیگری متفاوت با ماست. اینکه ما بتوانیم دیگری که با ما متفاوت هست را بپذیریم و این تفاوت را مانعی در ارتباط‌گیری و دوستی با او نبینیم. از همین رو یکی از محورهای مهم گفتگوی ما با کودکان می‌تواند دیدن داستان از زاویۀ دید فیل‌های دیگر باشد. از همین رو می‌توانیم سوالاتی از این قبیل را برای کودکان مطرح و حول‌شان گفتگو کنیم: «اگر شما جای فیل‌های دیگر بودید و با یک فیل خیلی متفاوت مثل المر مواجه می شدید چه کار می‌کردید؟ آیا از ابتدا با او دوست می‌شدید و او را به گروه تان دعوت می‌کردید؟ یا ممکن بود پذیرش او برای‌تان سخت باشد و دوست داشته باشید از او فاصله بگیرید؟ چرا» یا «کسی رو می‌شناسید که مثل المر با بقیۀ دوستانش فرق داشته باشد؟ چه تفاوتی داشت؟ دوستانش چه احساسی نسبت بهش داشتند؟ چطوری با او رفتار می‌کردند؟» همچنین می توانیم از آن‌ها بپرسیم که با دوستان‌شان چه تفاوت ها و شباهت هایی دارند.

برقراری رابطه اولیه

بچه‌ها فکر می‌کنید داستان درباره چی هست؟ (به احتمال زیاد کودکان پاسخ خواهند داد درباره‌ی یک فیل رنگی رنگی) شما تاحالا فیل دیدید؟ فیل‌ها چه رنگی‌اند؟ به نظرتون میشه یه فیل رنگی رنگی باشه؟ شما دوست داشتید فیل ها در دنیا چه رنگی بودند؟ جستجو درباره زندگی فیل ها

تفاوت های فردی: پذیرش خود

المر چه طور فیلی است؟ چه ویژگی‌هایی دارد؟ شما چه ویژگیهای منحصر بفردی دارید؟ قدتان چند سانتیمتر است؟ مویتان چه رنگی است؟ پوستان چه رنگی است؟ کدامیک از ویژگیهاتون را دوست دارید؟ از کدامشان خوشتان نمی آید؟ کدامیک از ویژگیهایتان را می شود تغییر داد؟ کدامیک از ویژگیهایمان را نمی توانیم تغییر بدهیم؟

تفاوت های فردی: احساس ما از نظر و قضاوت دیگران راجع به ویژگی های ما

آیا دیگران فقط به ظاهر المر توجه داشتند و به نظرشان قیافۀ او مسخره‌آمیز بود؟ برای همین فیل‌ها وقتی المر بود شاد بودند و می‌خندیدند؟ دلایلتان چیست؟ اگر تو جای المر بودی و این احساس مسخره شدن را داشتی چیکار می‌کردی؟ برای فهمیدن نظر واقعی دیگران چه می‌کردیی؟ آیا تو ویژگی‌ای داری که مخصوص تو باشد و باعث تفاوت تو با بقیه بشه؟ چه احساسی نسبت بهش داری؟ به نظرت قابل تغییره؟ فکر می کنی خوب است یا اگر تغییر کند بهتر می شود؟

نحوه برخورد ما با ویژگیهای فردی دیگران

اگر شما جای فیل‌های دیگر بودید و با یک فیل خیلی متفاوت مثل المر مواجه می شدید چه کار می‌کردید؟ آیا از ابتدا با او دوست می‌شدید و او را به گروه تان دعوت می‌کردید؟ یا ممکن بود پذیرش او برای‌تان سخت باشد و دوست داشته باشید از او فاصله بگیرید؟ » کسی رو می‌شناسید که مثل المر با بقیۀ دوستانش فرق داشته باشد؟ چه تفاوتی داشت؟ دوستانش چه احساسی نسبت بهش داشتند؟ چطوری با او رفتار می‌کردند؟ شما با دوستانتان چه اشتراک هایی دارید؟ چه تفاوت هایی دارید؟

گفتگوهای فرا داستانی معطوف به ارزشهای کتاب

به نظرتان ویژگی‌های شخصیتی آدم‌ها را به چند دسته می‌توان تقسیم کرد؟ (قابل تغییر خوب، قابل تغییر بد، غیر قابل تغییر) با هر دسته چطور باید رفتار کرد؟

در فعاليت ساخت، کودک چیزی مرتبط با داستان را می‌سازد که در به یاد ماندن قصه و ارزش‌های اخلاقی آن کمک می‌کند و با اين فعاليت، ماندگاری داستان در ذهن کودک بیشتر می‌شود. همچنین مهارت‌های دست ورزی او تقویت می‌شود و لذت ساخت کاردستی هم بر لذت خواندن کتاب اضافه می‌شود. خلوتی که در درست کردن کاردستی رخ می‌دهد و سکوتی که در حین کار کردن دست‌ها پدید می‌آید نیز می‌تواند فضای مناسبی برای تمرکز روی قصه فراهم آورد.

-پیشنهاد اول:

ابتدا مربی تصویر المر را به صورت چاپ شده در اختیار کودکان قرار می دهد، به همراه مقداری کاغذ رنگی در رنگ های متفاوت. حال از کودک می خواهیم بدن المر را با تکه های بریده شده ی کاغذ رنگی بپوشاند و در ادامه از او می خواهیم تا در قسمتی که کاغذ رنگی ها روی بدن چسبانده شده را با نوشتن ویژگی هایی که مختص به خود کودک است تکمیل کند.