خرس و پرنده و قورباغه

خرس و پرنده دوستان صمیمی هستند. آن‌ها نقشه کشیده اند به دنبال ماجراجویی بروند اما وقتی سروکله قورباغه پیدا می شود، خرس همه چیز را فراموش می کند و با قورباغه همراه می شود. پرنده از دست خرس ناراحت است و آنها را همراهی نمی کند. نه خرس حواسش به ناراحتی پرنده است نه پرنده به خرس از ناراحتی خود و دلیل آن چیزی می گوید! تا اینکه خطری قورباغه را تهدید می‌کند....

قصه، «خرس و پرنده و قورباغه»، قصه‌ای درباره دوستی و ارزش‌های متقابلی است که در آن مطرح است و باید نسبت به آن‌ها دغدغه مند بود. دوستی و ارزش آن محور قصه است و ارزش‌های دیگر، حول آن معنا می‌یابند. دوستی، در زندگی آدمی آن‌چنان اهمیت دارد و منبع الهام بخشی و حرکت و آرامش است که به قول شاعر: «اوقات خوش آن بود که با دوست گذشت...». از سوی دیگر، دوران کودکی نقطه آغاز دوستی‌ها و همراهی‌هاست. نقطه آغاز یادگرفتن آداب دوستی، آداب قهر کردن، آداب آشتی کردن، آداب گفتگو، آداب بازی و در یک‌کلام اخلاق دوستی. ازاین‌رو، اهمیت دارد با بچه‌ها درباره دوستی‌هایشان، رنجیدن‌هایشان، آشتی کردن‌هایشان و مسائلشان در امر دوستی صحبت کنیم.

کتاب خرس و پرنده، با تمرکز بر این امر، از زاویه‌ای ظریف به مسائل دوستی می‌پردازد. یکی از ارزش‌های مهم در جریان دوستی، همدلی است.همدلی یعنی افراد بتوانند خود و احساس خود را لحظاتی ترک کنند و احساس و حال و هوای طرف مقابل خود را درک کنند. عصبانیت او، ناراحتی او، غم او، رنج او، خوشحالی او و ذوق و شگفتیش را درک کنند و بتوانند با این حس‌های او همراهی داشته باشند. این همراهی‌ها، دوستی‌ها را عمیق می‌سازد و باعث اطمینان خاطر و حس آرامش در دوستی می‌شود.

همچنین، تداوم دوستی نیازمند توان گفتگو و رعایت آداب آن ازجمله شنیدن فعال، اندیشیدن، پاسخ‌های منطقی و درنهایت رعایت انصاف درروند گفتگوست. گفتگوهای صورت گرفته در این کتاب می‌توانند نقطه ورود مناسبی برای تمرین گفتگوی دوستانه باشند.

از سوی دیگر، یکی از آفت‌های دوستی، ذوب شدن در طرف مقابل و از دست دادن استقلال شخصیتی است. این امر که در دوستی‌های بیمارگونه رخ می‌دهند، به‌تدریج استقلال فرد را با چالش مواجه می‌کنند و باعث می‌شوند نتواند رابطه‌ای متعادل و مستقل با دنیای اطرافش داشته باشد و چه‌بسا تا پایان عمر، وابسته و طفیلی باقی بماند. داستان خرس و پرنده، با وارد ساختن شخص سوم در رابطه دوطرفه، تلاش دارد تا نحوه برخورد مستقل را با موقعیت‌های عاطفی طرح کند.

درنهایت، ارزش دیگری که در دوستی خود را نشان می‌دهد، گذشت است. گذشت از خطاهای طرف مقابل و نشان دادن مرام در دوستی. در داستان خرس و پرنده، درصحنه‌های آخر، شاهد ظهور لحظاتی زیبا از این مرام گذاشتن و گذشت در دوستی هستیم.

در حین خواندن کتاب و پس‌ازآن، برای تعمق بخشیدن به درک کودک از داستان می‌توان از آن‌ها سؤالاتی پرسید و گفتگوهایی داشت. این سؤالات می‌تواند مربوط به کلیت داستان و ارزش‌های مطرح‌شده در آن و یا مربوط به بخش‌های خاصی از ماجراهای طرح‌شده باشد. موقعیت سنجی برای یافتن زمان مناسب بر عهده مربی است اما پیشنهاد آن است که غیر از ارتباط اولیه، مابقی به پس از خواندن قصه موکول شوند.

 ارزش‌های مطرح در کتاب خرس و پرنده و قورباغه که گفتگو می‌تواند حول آن‌ها صورت بگیرد همدلی و درک متقابل، گفتگو، وفای به عهد، دوستی، استقلال شخصیتی و گذشت است.

الف- جلب‌توجه کودک به قصه (ارتباط اولیه):

ارتباط بچه‌ها با داستان معمولاً از جلد داستان و اطلاعاتی که به آن‌ها می‌دهد آغاز می‌شود. در این داستان این رابطه را می‌توانیم از تصویر روی جلد کتاب و با پرسش‌هایی ازاین‌دست آغاز کنیم: «بچه‌ها فکر می‌کنید داستان درباره چی هست؟» (به‌احتمال‌زیاد کودک پاسخ خواهند داد درباره‌ی یه خرس و یه پرنده و یه قورباغه)، «به نظرتون این‌ها باهم دوست‌اند؟»، «به نظرتون خرس و پرنده و قورباغه چه احساساتی دارن؟» ، می‌توانید بپرسید «به نظرتون دلیل ناراحتی پرنده چیه؟» و بچه‌ها در جواب پاسخ‌هایی می‌دهند که در آن بازهم با توجه به تصویر احتمالاً به ناراحتی پرنده از قورباغه اشاره می‌کنند. در این پرسش و پاسخ‌های اولیه، توجه بچه‌ها به داستان جلب می‌شود و آماده ورود به خواندن کتاب خواهند بود. لازم است با این پرسش‌ها و پاسخ‌ها، بدون اینکه بخواهیم پاسخ‌های کامل بدهیم، توجه بچه‌ها را جلب کنیم و کنجکاوی آن‌ها را نسبت به موضوع قصه، افزایش دهیم. بنابراین پاسخ‌ها باید همراه با ابهام باشند تا عطش بچه‌ها برای خواندن کتاب حفظ شود. در این کتاب نقاط و نکات مهمی معطوف به ارزش‌های مدنظر نویسنده وجود دارد که می‌توان درباره‌شان گفتگو کرد. اما ما در حین خوانش قصه، گفتگوی مفصلی نخواهیم داشت. البته در مقاطعی از قصه، مکث‌ها یا تغییر لحن‌هایی انجام می‌شود تا نوعی از تمرکز روی نقاط حساس صورت پذیرد و بعد از اتمام خواندن به نقاطی که به‌طور مشخص قابلیت پرسش و گفتگو دارند برمی‌گردیم تا مفصل‌تر درباره‌شان صحبت کنیم.

ب- گفتگوی معطوف به «ارزش همدلی و درک متقابل» و «وفای به عهد»:

در این کتاب گره داستان از همان صفحۀ اول و جملات ابتدایی آغاز می‌شود: «در یک صبح گرم و بهاری، قورباغه به خانۀ خرس و پرنده آمد. خرس و پرنده از قبل نقشه کشیده بودند که آن روز دنبال ماجراجویی بروند اما خرس از دیدن این مهمان سرزده آن‌قدر ذوق‌زده شد که همه‌چیز را فراموش کرد. او به‌جای ماجراجویی، قورباغه را برای خوردن چای و کیک به خانه دعوت کرد»(ص 1و2).... «...پرنده دلش نمی‌خواست با قورباغه حرف بزند. می‌خواست با خرس دنبال ماجراجویی برود...» ص(4). در اینجا می‌توانیم از بچه‌ها بپرسیم: «به نظرتون کار خرس درست بود؟ چرا؟»، « چرا پرنده ناراحت شد؟»، «به نظرتون پرنده چرا نرفت پیششون؟» ، «اگر جای خرس بودید وقتی با قورباغه روبه‌رو شدید چیکار می‌کردید؟»،«اگر جای پرنده بودید چکار می‌کردید؟». در این پرسش‌ها به دنبال آن هستیم که کودک خودش را در موقعیت چالش‌برانگیز قصه قرار دهد و بتواند آن را از زاویه‌ای دورتر بنگرد. حتی می‌شود از کودک پرسید که «آیا تابه‌حال چنین موقعیتی برایتان پیش‌آمده؟»، «جای کدام حیوان‌ها بوده‌اید؟». در ادامه در صفحۀ 7 که می‌گوید: «پرنده خیلی عصبانی بود. پس تکلیف ماجراجویی آن روز که برایش نقشه کشیده بودند چه می‌شد؟» می‌توانیم از بچه‌ها برسیم که «آیا پرنده حق داشت عصبانی باشد؟». با این پرسش‌ها در تلاش هستیم تا کودک بتواند ماجرا از زوایای مختلف بسنجد و ابعاد آن را ببیند. همین‌طور در تلاشیم تا قضاوت‌های اخلاقی او و دلایلش را بشنویم. همچنین با طرح سؤالاتی شبیه به «تابه‌حال پیش‌آمده دیگران به شما قولی داده باشند و فراموش کرده باشند؟ در آن لحظه چه احساسی داشتید؟ چه‌کار کردید؟»، «آیا پیش‌آمده خودتون هم قولی داده باشید ولی فراموش کنید؟ به نظرتان آن فرد چه احساسی داشته؟ شما بعدش چیکار کردید؟» سعی می‌کنیم این توجۀ به وفای عهد و درک متقابل در قضاوت اخلاقی را به زندگی کودک پیوند بزنیم و در بستر موقعیت‌های واقعی زندگی پی بگیریم.

ج) گفتگوی معطوف به ارزش‌های «گفتگو» و «دوستی»

در پی روی دادی ، میان خرس و پرنده شکر آب می‌شود. آن‌ها گفتگوی مؤثری درباره موضوع نمی‌کنند و این دلخوری ادامه می‌یابد. در صفحۀ 8 می‌خوانیم: «پرندۀ تصمیم گرفت دنبال آن دو دوست جدید برود و به آن‌ها بگوید که چقدر از دستشان دلخور شده است. هر چه باشد آن‌روز روز ماجراجویی خرس و پرنده بود نه روز ماجراجویی خرس و قورباغه» در اینجا می‌توانیم معطوف به ارزش گفتگو سؤالاتی را برای کودک طرح کنیم، سؤالاتی مانند: «آیا پرنده تصمیم خوبی گرفته بود؟»، «شما بودید می‌رفتید دلخوری‌تان را توضیح دهید؟»، «به نظرتان چه چیز مانع از این شد که پرنده حرفش را بزند؟»، «شما تجربۀ این را داشته‌اید وقتی‌که از دوستی ناراحت‌اید بخواهید حرف دلتان را بهش بگویید اما نتوانید؟ چرا نتوانستید؟». با این سؤالات و گفتگویی که در پی آن‌ها رخ می‌دهد می‌خواهیم کودک به ارزشمندی «گفتگو» به‌عنوان یک‌راه حل مهم در حل مشکلات بین فردی پی ببرد، موانع آن را بشناسد و برای غلبه بر آن‌ها ترغیب و راهنمایی شود.

د) گفتگو معطوف به ارزش‌های «دوستی»، «استقلال شخصیتی» و«گذشت»

در این داستان یک دلیل مهم ناراحتی پرنده احساس نادیده گرفته شدن توسط خرس به‌واسطۀ حضور دوست جدید است. که احتمال دارد در پاسخ به سؤالاتی که در قسمت‌های قبل طرح شد، به آن اشاره کنند. پرسش‌هایی چون «آیا پرنده حق داشت عصبانی باشد؟» یا «به نظرتان چه چیز مانع از این شد که پرنده حرفش را بزند؟». می‌توان همین مسئله را دست‌مایۀ گفتگو در رابطه با دوستی و حفظ استقلال شخصیت در دوستی کرد. اینکه در دوستی‌ها از سویی نباید این‌قدر به دیگری وابسته شویم که روابطمان تنها حول همان یک نفر شکل بگیرد و حضور فرد دیگر را مخل رابطه‌مان ببینیم و نتوانیم آن را تاب بیاوریم و دچار ناراحتی شویم. همچنین می‌توانیم به سمت دیگر ماجرا هم بپردازیم. اینکه از سوی دیگر با حضور افراد جدید و دوستان جدید نباید دوستان قدیمی را فراموش کنیم یا نادیده‌شان بگیریم. این گفتگو را می‌توانیم با این سؤالات هم شروع کنیم: «تا حالا برای شما پیش‌آمده باکسی دوست صمیمی باشید اما با آمدن یک فرد جدید احساس کنید دیگر مثل قبل باهم صمیمی نیستید یا گاهی نادیده گرفته می‌شوید؟ چه احساسی داشتید؟ چه کارکردید؟»، یا اینکه «آیا دوستی تا حالا از شما ناراحت شده که چرا با دیگری دوست شده‌ای؟ شما چه‌کار کردید؟». همچنین با طرح پرسش‌هایی مانند: «به نظرتان کار پرنده در نجات قورباغه درست بود؟ و نتیجۀ خوبی داشت؟» می‌توانیم کودک را به اهمیت گذشت در دوستی و اینکه انعطاف در پذیرش شرایط می‌تواند نتایج بهتر و خوشایندتری داشته باشد هدایت کنیم.

برقراری ارتباط اولیه

«بچه‌ها فکر می‌کنید داستان درباره چی هست؟» (به احتمال زیاد کودک پاسخ خواهند داد درباره‌ی خرس و پرنده و قورباغه که باهم دوست‌ هستند) «به نظرتون خرس و پرنده و قورباغه چه احساساتی دارن؟» (احتمالاً با توجه به تصویر پاسخ می‌دهند خرس و قورباغه خوشحالن ولی پرنده ناراحت و عصبانی هست) «به نظرتون دلیل ناراحتی پرنده چیه» و بچه‌ها در جواب پاسخ‌هایی می‌دهند که در آن بازهم با توجه به تصویر احتمالاً به ناراحتی پرنده از قورباغه اشاره می‌کنند

گفتگو معطوف به «ارزش همدلی و درک متقابل» و «وفای به عهد»

«به نظرتون کار خرس درست بود؟ چرا؟» «کار پرنده که ناراحت شد و کنارشون نرفت چطور؟»، «شما اگر جای خرس بودید وقتی با قورباغه روبه‌رو شدید چیکار می‌کردید؟» «اگر جای پرنده بودید چکار می‌کردید؟» «آیا پرنده حق داشت عصبانی باشد؟» «تابه‌حال هم‌چین موقعیتی برا شما هم پیش‌آمده؟ پیش‌آمده دیگران به شما قولی داده باشند و فراموش کرده باشن؟ چه احساسی داشتید؟ چه‌کار کردید؟» «آیا پیش‌آمده خودتون هم قولی داده باشید ولی فراموش کنید؟ به نظرتون اون فرد چه احساسی داشته؟ شما بعدش چیکار کردید؟»

گفتگوی معطوف به ارزش‌های «گفتگو» و «دوستی»

«آیا تصمیم پرنده برای گفتن دلخوری‌اش تصمیم خوبی بود؟» «شما بودید می‌رفتید دلخوری‌تان را توضیح دهید؟» «به نظرتان چه چیز مانع از این شد که پرنده حرفش را بزند؟» «شما تجربۀ این را داشته‌اید وقتی‌که از دوستی ناراحت‌اید بخواهید حرف‌دل‌تان را بهش بگویید اما نتوانید؟ چرا نتوانستید؟».

گفتگو معطوف به ارزش‌های «دوستی»، «استقلال شخصیتی» و«گذشت»

«تا حالا برای شما پیش‌آمده باکسی دوست صمیمی باشد اما با آمدن یک فرد جدید احساس کنید دیگر مثل قبل باهم صمیمی نیستید یا گاهی نادیده گرفته می‌شوید؟ چه احساسی داشتید؟ چه‌کار کردید؟» «آیا دوستی تا حالا از شما ناراحت شده که چرا با دیگری دوست شده‌ای؟ شما چه‌کار کردید؟» «به نظرتان کار پرنده در نجات قورباغه درست بود؟ و نتیجۀ خوبی داشت؟»

فعاليت ساخت نقش مهمي در به یادماندن قصه و آموزه‌های تربيتي آن دارد، ساخت کاردستی به عنوان نمادی از داستان کمک به ماندگاري قصه در ذهن آن‌ها می‌کند. در ضمن، اگر فعاليت ساخت به‌صورت گروهي انجام شود فرصت مناسبي براي دست‌یابی به اهداف تربيتي ديگري مانند کار گروهي فراهم است. خلوتی که کودک در هنگام ساخت‌وساز تجربه می‌کند و آرامشی که ذهن او در حین ساخت کار دستی دارد نیز فرصت مناسبی برای ته‌نشین شدن ماجراها و گفتگوهای قصه است. ازاین‌رو، فعالیت ساخت‌وساز را با سکوت و تمرکز به‌پیش می‌بریم.

پیشنهاد برای این کتاب می‌تواند ساخت عروسک‌های انگشتی باشد. که با استفاده از این عروسک‌های انگشتی( خرس- پرنده- قورباغه)، کودک بتواند بعد از شنیدن داستان در نقش خرس و پرنده از زبان آنها گفتگو کند  و داستان را دوباره بازنمایی و خودش را در موقعیت‌ هرکدام از آنها قرار دهد و موضوع موردبحث را تکرار و تمرین کند.

برای ساخت این عروسکهای انگشی طبق الگوهای زیر طرح را روی مقوا کشیده و از کودک بخواهید آن را دور بری و رنگ کند. محل فرو کردن انگشتان را هم پس از مشخص کردن با کاتر یا وسیله ای نوک تیز خارج کنید.

پیشنهاد دیگری که می توان داشت ساخت ماسک‌های خرس و پرنده و قورباغه است. شما می توانید با توجه به ابعاد صورت کودک مقوایی دابره ای شکل ببرید و با کمک کودکتان طرح مورد نظر را روی آن بکشید و از او بخواهید آن را رنگ کند میتوانید از مقواهای رنگی هم استفاده کنید و جزییات لازم به هر ماسک را اضافه و کامل کنید. سپس دو طرف ماسک را کشی اندازه دور سر کودک ببندید.