كسي پنگوئن گم نكرده؟

روزي پسرك پشت در خانه‌اش، پنگوئني را پيدا كرد. پنگوئن معلوم نبود از كجا آمده و فقط به دنبال پسرك مي‌رفت. پنگوئن خيلي ناراحت بود و پسرك فكر كرد لابد گم شده‌است. پس تصميم گرفت به پنگوئن كمك كند تا خانه‌اش را پيدا كند. پسرك متوجه شد كه پنگوئن‌ها از قطب جنوب مي‌آيند. پسرك به همراه پنگوئن براي سفر آماده مي‌شوند و به سمت قطب جنوب پارو مي‌زنند. پسرك پنگوئن را به قطب جنوب مي‌رساند و از او خداحافظي مي‌كند. اما پنگوئن هنوز خوشحال نبود. پسرك در قايق خود متوجه مي‌شود مشكل پنگوئن تنهايي است و او گم نشده است. پس دوباره به سمت قطب جنوب پارو مي‌زند.

این کتاب یکی از لطیف‌ترین کتاب‌های کودک است که مهربانانه با درون انسان‌ها هم‌صحبت می‌شود و نگاه آن‌ها به دیگر انسان‌ها را مهربان‌تر می‌سازد. یکی از شاه کلیدهای این مهربانی، قدرت همدلی است. اگر افراد قادر نباشند، موضع، احساسات و افکار خود ار برای لحظاتی ترک کنند و موضع، افکار و احساسات طرف مقابل را درک کنند، هیچ گاه نمی توانند دوستی و مهربانی عمیق را تجربه کنند. زیرا مهربانی و دوستی، ارتباطی بین دو یا چند نفر است که هر یک فراز و نشیب های معرفتی-احساسی مخصوص به خود را دارند که لزوما با هم هماهنگ نیست. از این رو، برقراری ارتباط دوستی ایجاب می کند افراد در حین تفاوت در فراز و نشیب های احساسی-معرفتی، قادر باشند علاوه بر احوال خویش، درکی از احوال طرف مقابل هم داشته باشند تا بتوانند با وی رابطه ای دوستانه برقرار کنند. از این رو همدلی، اهمیت زیادی دارد.

 در متون دینی نیز همدلی در مقام خصیصه ای مهم در افراد مورد تاکید قرار گرفته است. برای نمونه امام صادق (ع) آن را خصلتی مهم می داند که در هر که نباشد باید از وی حذر کرد (شیخ صدوق، به نقل از سیدمحرمی و غفاری، 1400). همچنین قرآن در توصیف پیامبر (ص) با نظر به همین خصلت وی، آن را فرصتی برای مردم معرفی می کند: « لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ : قطعاً، برای شما پیامبری از خودتان آمد که بر او دشوار است شما در رنج بیفتید، به [هدایت‌] شما حریص، و نسبت به مؤمنان، دلسوز مهربان است» (توبه، 128). همچنین در سوره حشر هنگامی که به توصیف ویژگیهای انصار می پردازد از همراهی و همدلی آنها و ایثارگری مبتنی بر این ویژگی شان سخن می گوید: «... وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ...: ... و آنها را بر خودشان مقدم می دارند، هر چند در خودشان نیازی مبرم باشد...» (حشر، 9).

ارزش دیگری که در این قصه محوریت دارد، ارزش مسئولیت پذیری است. پسرک قصه ما، آنچنان در مقابل پنگوئن، احساس مسؤولیت می کند که تا قطب جنوب هم با او می رود. این میزان مسئولیت پذیری، عمق مرام و دوستی را به نمایش می نهد. مسئولیت پذیری، یکی از مهمترین ارکان ارزش شناسی اسلامی هم هست. بنیاد معاد و همپایی عمل و نتیجه، نیز بر اساس همین مسئولیت آدمی در قبال عمل خویش و دیگران است. همپایی سرنوشت آدمی و عمل وی در قرآن مورد تاکید قرار گرفته است. خداوند می فرماید: « لیس لاانسان الا ما سعی: جز سعی آدمی، چیزی برای او باقی نخواهد ماند» (نجم، 39). همچنین در قرآن می خوانیم: «و ان سعیه سوف یری: همانا سعی او، دیده خواهد شد» (نجم، 40). این تاکید بر همبستگی میان عمل و نتیجه آن از یک سو و همبستگی میان نتیجه عمل و هویت آدمی از سوی دیگر، مسؤولیت آدمی را در برابر عملش پررنگ می سازد و او را به عنوان موجودی مسئول در دنیای امروز معرفی می کند. این قصه با تاکید بر این ارزش انسانی-دینی، بنیادی محکم برای زیست اخلاقی-ارزشی فراهم می آورد.

یکی دیگر از ارزشهای قابل توجهی که در این قصه، قابل ملاحظه است، «دوستی» است. دوستی، ارزشی است که می تواند در دنیای پرتلاطم امروز، آرامش، امید و روشنی دل به همراه آورد و زندگی را خواستنی کند. دوستی و مهربانی از جمله ارزشهای انسانی-اخلاقی است که در دین نیز مورد توجه قرار گرفته است. از جمله امام علی (ع) در نهج البلاغه، داشتن دوست را نشان از توانمندی آدمی بر می شمارد و می فرماید: « اَعْجَزُ النّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنْ اِکتِسابِ الاِْخْوانِ، وَ اَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ: ناتوان ترین مردم کسی است که دوستی ندارد و از او ناتوان تر کسی است که نتواند دوستان خود را نگاه دارد» (نهج البلاغه، حکمت 12). همچنین ارزش دوستی کردن با مردم آنچنان است که امام رضا (ع)، دوستی را نیمی از عقلانیت می داند: « التودد الی الناس نصف العقل: دوستی با مردم نیمی از عقلانیت است» (کافی، جلد 2، ص 263). قصه حاضر، به صورتی لطیف و کودکانه، قصه دوستی و فراز و نشیب های آن را روایت می کند.

در این بخش به گفتگوها و جایگاه‌های تمرکز ما در کتاب مي‌پردازيم. بیشتر این گفتگوها و پرسش‌ها باید پس از خوانش کتاب صورت پذيرد و در زمان كتابخواني با پرسش و گفتگوي زياد لذت خوانش كتاب را از كودك نمي گيريم.

الف- جلب‌توجه کودک به قصه:

برای شروع کتابخوانی با کودک ابتدا میتوان توجه کودک را به تصویر جلد کتاب جلب کرد و از خواست که حدس بزند داستان چیست و چه اتفاقی در داستان مي‌افتد. همچنين ميتوان درمورد حالت چهره شخصيت‌هاي جلد كتاب پرسيد كه «آيا پسرك و پنگوئن خوشحال هستند؟ چرا؟». همچنين ميتوان قبل از كتابخواني از كودك خود درمورد دوستي پرسيد. اينكه «دوستي چه نوع رابطه‌اي است؟، دوست‌ها براي همديگر چه‌كارهايي مي‌كنند؟، وقتي دوستت ناراحت است چه ميكني؟، وقتي از موضوعي ناراحت هستي چگونه به دوستت مي‌گويي؟». يكي ديگر از فعاليت‌هايي كه ميتوان انجام داد تماشاي مستند كوتاهي از زندگي پنگوئن‌ها و قطب جنوب است. همچنين ميتوان به همراه كودك در اينترنت جستجويي در اين مورد داشت.

ب- ارزش همدلي:

در داستان مشاهده مي‌كنيم كه پنگوئن بدون هيچ حرفي به دنبال پسرك مي‌رود و همچنين حالت چهره او در داستان ناراحت به نظر مي‌آيد. پسرك داستان درمورد ناراحتي پنگوئن از او سوالي نمي‌كند و همچنين پنگوئن نيز دليل ناراحتي خود را بيان نمي‌كند. پسرك داستان بگونه‌اي همدلي كردن را بلد نيست و با قضاوت خود سعي مي‌كند مشكل پنگوئن را حل كند و همچنين پنگوئن ابراز احساسات را بلد نيست و تلاشي براي بيان مشكل و نيازش به پسرك نمي‌كند. در اين قسمت ميتوان از كودك خود بپرسيم كه «چرا پسرك فكر مي‌كند پنگوئن ناراحت گم شده است؟، چرا پنگوئن مشكلش را نمي‌گويد؟، به نظرت پسرك و پنگوئن بايد چه‌كار مي‌كردند؟، اگر پسرك از پنگوئن مي‌پرسيد چرا ناراحتي چه ميشد؟، اگر پنگوئن دليل ناراحتي‌اش را مي‌گفت چه ميشد؟».

ج- ارزش مسئوليت‌پذيري:

پسرك داستان با قضاوتي كه از مشكل پنگوئن داشت براي حل اين مشكل تلاش خود را مي‌كند. او ابتدا در پيدا كردن محل زندگي پنگوئن‌ها تلاش مي‌كند و سپس حاضر مي‌شود براي رساندن پنگوئن به خانه‌اش با قايق به سفري طولاني و سخت برود. در داستان مي‌بينيم كه پسرك با تمام وجود سعي خود را مي‌كند تا مسئله‌اي را حل كند. براي اين قسمت ميتوان از كودك سوال كرد كه «چرا پسرك اين همه تلاش‌ مي‌كند؟، چرا پسرك پنگوئن را به حال خودش رها نكرد؟». حتي اين مسئوليت‌پذيري پسرك در زماني كه متوجه اشتباهش مي‌شود نيز مشاهده مي‌شود و به دنبال جبران اشتباهش مي‌رود.

د- ارزش دوستی:

پنگوئن داستان به دنبال دوستي براي خود بود و براي دوستي پسرك را انتخاب مي‌كند و پسرك نيز با او دوست مي‌شود و در اين دوستي با وجود قضاوت اشتباهش تلاش مي‌كند مسئله دوستش را حل كند. در اين داستان متوجه مي‌شويم در يك رابطه دوستي نياز است كه طرفين به احساسات يكديگر توجه كنند و همچنين نياز و مشكل خود را به راحتي بيان كنند. اين نوع دوستي يك رابطه همدلانه را ايجاد مي‌كند. براي اسن ارزش ميتوان از كود پرسيد« چرا پسرك پيش پنگوئن برگشت؟، پنگوئن چرا ناراحت بود؟، اشتباه پسرك چه بود؟»

برقراری ارتباط اولیه

دوستي چه نوع رابطه‌اي است؟ دوست‌ها براي همديگر چه‌كارهايي مي‌كنند؟، وقتي دوستت ناراحت است چه ميكني؟ وقتي از موضوعي ناراحت هستي چگونه به دوستت مي‌گويي؟» در مورد تصویر جلد کتاب " آيا پسرك و پنگوئن خوشحال هستند؟ چرا؟».

ارزش همدلي

چرا پسرك فكر مي‌كند پنگوئن ناراحت گم شده است؟ چرا پنگوئن مشكلش را نمي‌گويد؟ به نطرت پسرك و پنگوئن بايد چه‌كار مي‌كردند؟ اگر پسرك از پنگوئن مي‌پرسيد چرا ناراحتي چه ميشد؟ اگر پنگوئن دليل ناراحتي‌اش را مي‌گفت چه ميشد؟

ارزش مسئوليت‌پذيري

چرا پسرك اين همه تلاش‌ مي‌كند؟ چرا پسرك پنگوئن را به حال خودش رها نكرد؟

ارزش دوستي

چرا پسرك پيش پنگوئن برگشت؟ پنگوئن چرا ناراحت بود؟ اشتباه پسرك چه بود؟ دوستي چه نوع رابطه‌اي است؟ دوست‌ها براي همديگر چه‌كارهايي مي‌كنند؟ وقتي دوستت ناراحت است چه ميكني؟ وقتي از موضوعي ناراحت هستي چگونه به دوستت مي‌گويي؟

   در فعالیت ساخت قرار است کودک ساختی را تجربه کند که نمادی از داستان باشد و همچنین با مفاهیم ارزشی و اخلاقی قصه مرتبط باشد. اینگونه فعالیت‌ها در به یادسپاری داستان و ارزش‌های آن به کودک کمک می‌کند. همچنین در فعالیت ساخت سعی می‌شود کودک چیزی را بسازد که از آن استفاده کند و برای او ماندگار باشد و این نوع ساخت‌ها باعث بالابردن اعتماد به نفس کودک در کنار ارتقا توانمندی‌های او می‌شود.

   برای ساخت این کتاب میتوان کارت پستالی برای یک دوست ساخت. کارت پستالی که قرار است وسیله‌ای باشد برای بیان احساسات خود به یک دوست. کارت پستالی که پیام دوستی ما را برساند. این پیام میتواند نوشته‌ای از دل کودک باشد و یا نقاشی‌ای برای ابراز دوستی. در اين كارت پستال از نماد پنگوئن استفاده مي‌كنيم. اما متفاوت از پنگوئن داستان اين پنگوئن اينبار حرف دلش را به دوست خود مي‌زند.  

   وسایل لازم برای این کاردستی عبارت است از: یک کاغذ رنگی به اندازه آچهار، کاغذ رنگی مشکي، كاغذ رنگي قرمز، كاغذ سفيد، پر يا پنبه، كاغذ رنگي زرد. ابتدا كاغذ رنگي از وسط تا مي زنيم و داخل آن كاغذ سفيد را براي بيان پيام خود مي‌چسبانيم. سپس روي كاغذ رنگي مشكي طرح پنگوئن را برش مي زنيم و روي كارت پستال مي‌چسبانيم. بعد از تكميل پنگوئن خود پيام خود را داخل كارت پستال انتقال مي‌دهيم.