ژاکت گشاد خرس کوچولو

برادر بزرگ ژِاکت قدیمی اش را خیلی دوست دارد اما ژاکت دیگر برایش کوچک شده و قابل استفاده نیست. مادرشان می گوید که برایش ژاکت جدیدی می بافد و از او می خواهد که آن را به برادر کوچکترش بدهد. او این کار را می کند در حالی که هنوز دلش با ژاکتش است و نگران است اتفاقی برایش بیفتد...

در دنیای آغشته به خودخواهی ها و بخل ها که فردیت های فربه و منفعت جویی ها، مجال دیگر دوستی به آدمیان نمی دهد، سخن از بخشش چونان رایحه مطبوعی است که می تواند فضای تنگ خویشتن خواهی را به روی نسیم روح بخش دیگردوستی بگشاید. در دنیای خودخواهی و منفعت جویی های فردگرایانه، آدمیان به آرامش و راحت دست نمی یابند. زیرا انسانی که در همسایه گرسنه، سیر می خوابد، چه بسا فردا روز، آرامشش با خشم گرسنه بر هم بریزد. از همین روست که دیگرخواهی و دیگردوستی و بخشش، نه تنها به عنوان ارزشی اخلاقی بلکه در مقام ضرورتی گریزناپذیر برای زندگی جمعی آدمیان مطرح است. تاکید متون دینی و پیامبر اسلام بر بخشش را می توان از منظر اهمیت آن در ساخت جامعه ای امن و برخوردار تحلیل کرد. این بخشش و توجه آنچنان اهمیت دارد که پیامبر (ص)، می فرماید به من ایمان نیاورده‏است آن كه شب را با شكم سیر بخوابد و همسایه‏اش گرسنه باشد (کافی، جلد دوم، ص 688). همچنین قرآن با تاکید بر این بخشش و مهربانی، با بیانی صریح خوبی را در نه در رو کردن به مشرق و مغرب بلکه در همین بخشش می داند: «ليْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلآئِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّآئِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ ...: نيكوكارى آن نيست كه روى خود را به سوى مشرق و مغرب بگردانيد بلكه نيكى آن است كه كسى به خدا و روز بازپسين و فرشتگان و كتاب [آسمانى] و پيامبران ايمان آورد و مال [خود] را با وجود دوست داشتنش به خويشاوندان و يتيمان و بينوايان و در راه‌‏ماندگان و گدايان و در راه بندگان بدهد ... »(بقره، 177). قصه ژاکت گشاد در فضایی محبت آمیز، امن و واقعی این بخشش و فراز و نشیب های احساسی آن را روایت می کند. این روایت دلنشین و بدون روتوش می تواند با بچه ها ارتباط برقرار کند و موضوع بخشش را در کنش ها و زندگی آنها پررنگ سازد.

در این میان، یکی از زمینه های مهم این بخشش، مهربانی و شفقت نسبت به دیگران است. بدون این حس شفقت و همدلی، نیاز فرد مقابل درک نمی شود تا فرد برای پاسخ بدان، بخشش داشته باشد. از همین رو است که مهربانی در مقام ارزشی مهم در بین ارزشهای اخلاقی-اجتماعی مطرح می شود. این ارزش باید از سنین کودکی مد نظر قرار گیرد تا در وجود فرد نهادینه شود. قصه ژاکت کشاد، با بیانی لطیف و خواستنی، مهربانی میان دو برادر را به تصویر می کشد و متن و قصه در منظومه ای هماهنگ، روایتگر این مهربانی و همراهی می شوند.

ارزش اخلاقی مهم دیگری که در قصه ژاکت گشاد روایت می شود، ارزش قناعت است. در دنیای مصرف زده امروز، ارزش قناعت، چونان نوشدارویی است که می تواند در عین اعتلای وجود آدمی و برکشیدن روح او از بند کالا و نیازهای مادی، موجبات در امان ماندن طبیعت و کره زمین از تخریب را نیز فراهم آورد. نهضت های جدید انسانی در سالهای اخیر که با نامهایی چون می نیمالیسم مشهور شده اند، با مد نظر قرار دادن همین خطرات و برای مهار زیاده خواهی انسانی، حرکتهایی چون استفاده از اجناس دست دوم، توجه به فرهنگ مصرف و مصرف بهینه را مطرح ساخته اند. ارزش اخلاقی قناعت در متون دینی نیز جایگاه ویژه ای دارد. از جمله امام علی (ع) می فرماید: «و لا کنز اغنی من القناعه: گنجی غنی تر از قناعت وجود ندارد» (نهج البلاغه، حکمت 371). قصه ژاکت گشاد با تلاش بر تمرکز بر مسائل و دنیای کودکان، تلاش می کند تا مفهوم قناعت را در این دنیای کوچک بازتعریف کند و کودکان را با این مفهوم آشنا سازد و آنها را نسبت به آن متمایل کند.

ژاکت گشاد خرس کوچولو داستان بخشش، ترجیح دادن مهربانی به چیزهای دیگر و قناعت است. در این راهنما، با تمرکز بر این ارزش ها، گفتگوها و روند فعالیتهای همراه با خوانش کتاب، آمده است. لازم به ذکر است بیشتر این گفتگوها باید پس از یک دور خواندن قصه صورت پذیرد و غیر از ارتباط اولیه، بقیه پرسشها به پس از خوانش کتاب منتقل شود. در صورت لزوم پس از یک دور خواندن و برای آغاز گفتگوها می توان به کتاب برگشت و روی بخش های بیان شده، تمرکز کرد.

الف- جلب توجه کودک به قصه (ارتباط اولیه):

برای جلب توجه کودک به داستان می توانیم از او بخواهیم به طرح جلد نگاه کند و حدس بزند در داستان چه اتفاقاتی می افتد. بعد از شنیدن حدسیات او می‌توانیم به سراغ خواندن کتاب برویم.

ب- گفتگوها و پرسشهای معطوف به ارزش‌های بخشندگی و مهربانی:

کل داستان حاضر درباره ی گذشت برادر بزرگتر از ژاکتش و بخشیدن آن با تمام وجودش به برادر کوچکترش است. اینکه در روابط بین انسانها مهربانی با ارزش‌ تر از هر چیز دیگری است. بنابراین پس از اتمام خوانش کتاب می توانیم با کودک در مورد این پرسشها گفتگو کنیم: «به نظرت برادر بزرگتر ژاکت رو برای خودش نگه می داشت بهتر بود یا اینکه به برادرش داد؟ چرا؟»، «وقتی تنه ی درخت شکست و آنها زمین خوردند و ژاکت کثیف شد، برادر بزرگ حق داشت ناراحت بشه؟ چرا؟ تو اگه جای برادر بزرگتر بودی ناراحت می شدی؟»، «به نظرت چرا برادر بزرگتر وقتی خرس کوچولو را در حالی که ژاکت رو خراب کرده بود پیدا کرد باهاش دعوا نکرد و ناراحت نشد؟»، «برای تو هم تا حالا پیش آمده که لباس، پتو، کفش یا اسباب بازی ات دیگه مناسبت نباشه و نتونی ازش استفاده کنی؟ چیکارش کردی؟ اگر به کس دیگه ای دادی‌اش بعدش چه احساسی داشتی؟».

ج- گفتگوها و پرسشهای معطوف به ارزش قناعت:

یکی دیگر از ارزش هایی که کتاب به دنبال انتقال آن است اهمیت قناعت است. از همین جهت برای توجه دادن کودک به آن می توانیم سوالاتی همانند این سوالات از کودک بپرسیم و درباره شان گفتگو کنیم: «به نظرت اینکه خرس کوچولو از ژاکت برادر بزرگترش استفاده کرد، خوب بود یا نه؟ چرا؟»، «تا حالا برای تو پیش آمده لباس، کفش یا اسباب بازی کس دیگه ای که بهش احتیاج نداره رو استفاده کنی؟ فکر می کنی این کار خوبه یا نه؟»، «به نظرت اینکه آدمها وقتی به چیزی احتیاج دارن به جای خریدنش از کسی که آن وسیله رو داره ولی استفاده نمی کنه بگیرن، یا اگر وسیله ای دارن که دیگه به کارشون نمیاد رو به دیگران بدن، چه فایده ای داره؟»

برقراری ارتباط اولیه

با توجه به تصویر جلدکتاب: فکر می کنی توی این داستان چه اتفاقاتی میفته؟

پرسشهای معطوف به ارزش‌های بخشندگی و مهربانی

«به نظرت برادر بزرگتر ژاکت رو برای خودش نگه می داشت بهتر بود یا اینکه به برادرش داد؟ چرا؟» «وقتی تنه‌ی درخت شکست و آنها زمین خوردن و ژاکت کثیف شد، برادر بزرگتر حق داشت ناراحت بشه؟ چرا؟ تو اگه جای برادر بزرگتر بودی ناراحت می شدی؟» «به نظرت چرا برادر بزرگتر وقتی خرس کوچولو رو در حالی که ژِاکت رو خراب کرده بود پیدا کرد باهاش دعوا نکرد و ناراحت نشد؟» «برای تو هم تا حالا پیش آمده که لباس، پتو، کفش یا اسباب بازی ات دیگه مناسبت نباشه و نتونی ازش استفاده کنی؟ چیکارش کردی؟ اگر به کس دیگه ای دادی‌اش بعدش چه احساسی داشتی؟»

پرسشهای معطوف به ارزش قناعت

«به نظرت اینکه خرس کوچولو از ژاکت برادر بزرگترش استفاده کرد، خوب بود یا نه؟ چرا؟» «تا حالا برای تو پیش آمده لباس، کفش یا اسباب بازی کس دیگه ای که بهش احتیاج نداره رو استفاده کنی؟ فکر می کنی این کار خوبه یا نه؟» «به نظرت اینکه آدمها وقتی به چیزی احتیاج دارن به جای خریدنش از کسی که آن وسیله رو داره ولی استفاده نمی کنه بگیرن، یا اگر وسیله ای دارن که دیگه به کارشون نمیاد رو به دیگران بدن، چه فایده هایی داره؟»

ساخت کاردستی بعد از خوانش داستان کمک می کند به کودکان در تثبیت موضوع داستان کمک می کند آنها می توانند با ساخت نمادی مرتبط با قصه داستان را در ذهن خود ماندگار کنند.

یکی از فعالیت هایی که می توان انجام داد که هم به دست ورزی کودک و هم آموزش تار و پود پارچه کمک می کند ساخت خرسی شبیه شکل زیر است که کودک شما لباس آن را به کمک کاغذ رنگی و به شکل تار و پود کامل می کند.

مراحل ساخت را در تصاویر زیر مشاهده کنید.

همچنین پیشنهاد می کنیم برای ارتباط گیری کودک با داستان و تعمیم آن به زندگی شخصی خودش می‌توانیم فعالیت‌هایی شبیه فعالیت های زیر تعریف کنید:

1-    از کودک بخواهید به سراغ وسایلش برود و چیزهایی را که دیگر مناسبش نیست جدا کند. این وسایل را می تواند به خواهر و برادر، دوستان و کسان دیگری که فکر می کند به آنها نیاز دارند بدهد. باید توجه داشت که این بخشش نباید همراه با فشار بیرونی باشد و باید کودک، خودش آن را انتخاب کند.

2-    می توان از کودک خواست با دوستانش یک بازارچه طراحی کنند و هر کس وسایلی  را که مورد استفاده اش نیست را بیاورد و آنجا به مبادله‌ی آنها بر طبق نیازشان بپردازند. این بازارچه که از آن می توان به بازارچه بده بستان یاد کرد، در برخی مدارس ایران چون خانه یادگیری رها، سابقه چند ساله دارد.

3-    می توان گاهی کودک را برای تهیه وسایل مورد نیازش به اماکن دست دوم فروشی برد یا برخی موارد مورد نیاز خود را همراه با کودک از سایت های فروش لوازم دست دوم، خرید کنید.