تربیت دینی، راه مناسب آشنایی کودکان و نوجوانان با نبوت را هموار میکند. البته آشنایی با پیامبران برای کودک و نوجوان مانند سایر حوزههای تربیت دینی باید از اصول و الزاماتی پیروی کند. این اصول باید با در نظر گرفتن ویژگیهای مراحل رشد شناختی و نیز علایق و نیازهای کودکان و نوجوانان همراه باشد.
● رساندن پیام الهی
یکی از مهمترین وظایف پیامبران، رساندن پیام خداوند به مردم است. پیامبران آموزههای دینی را به انسانها منتقل میکنند و آنها را با خواست خداوند آشنا میسازند. البته نقش پیامبران تنها به پیامرسانی محدود نمیشود.
● الگوی عملی دینداری
پیامبران تنها درباره دین سخن نمیگفتند، بلکه آموزههایی را که بیان میکردند، در زندگی خود نیز به آنها عمل میکردند. ازاینرو، مردم میتوانستند نمونهای واقعی از زندگی دینی را در رفتار و شخصیت آنان ببینند.
وجود چنین الگویی دو فایده مهم دارد. نخست آنکه نشان میدهد عمل به آموزههای دینی امکانپذیر است. دوم آنکه بسیاری از جنبههای دین که تنها با توضیح و آموزش قابل انتقال نیستند، از طریق رفتار و شیوه زندگی پیامبران شناخته میشوند.
● ایجاد علاقه و پیوند عاطفی با دین
رابطه مردم با پیامبران تنها یک رابطه شناختی نیست. بسیاری از افراد به دلیل صفات اخلاقی و رفتارهای نیکوی پیامبران، به آنها علاقهمند میشوند و در نتیجه، احساس نزدیکی و تعلق بیشتری نسبت به دین در آنها شکل میگیرد.
دوره کودکی (محوریت عاطفه و هنر)
کودک بسیاری از نخستین تجربههای دینی خود را از طریق آشنایی با پیامبر به دست میآورد. با این حال، کودک تا حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی درک کاملی از مفاهیم انتزاعی مانند وحی یا چگونگی ارتباط پیامبر با خداوند ندارد. از این رو، بهتر است در این دوره شناخت زندگی و شخصیت پیامبر در اولویت قرار گیرد و بیشتر بر معرفی پیامبر به عنوان یک الگوی اخلاقی و انسانی تأکید شود. این آشنایی باید تا حد امکان به دنیای کودک نزدیک و برای او قابل فهم باشد.
داستان یکی از بهترین راههای آشنایی کودک با پیامبر است. البته در انتخاب داستانها باید به چند نکته توجه شود.
نخست آنکه داستانها باید احساس امنیت کودک را حفظ کنند. زندگی پیامبر شامل جنگها و دشواریهای گوناگونی بوده است، اما برای کودکان بهتر است بیشتر بر مهربانی، دلسوزی و رفتار پیامبر با مردم، بهویژه کودکان، تأکید شود.
دوم اینکه داستانهایی انتخاب شوند که ویژگیهای اخلاقی پیامبر را نشان دهند؛ مانند راستگویی، امانتداری، شجاعت، کمک به دیگران، کنترل خشم و بخشیدن خطاهای دیگران.
سوم اینکه استفاده از کتابهای تصویری و داستانهای مصور اهمیت فراوانی دارد. ترکیب تصویر و متن معمولاً برای کودکان جذابتر است و درک مطالب را برای آنان آسانتر میکند.
چهارم اینکه داستانهای مربوط به دوران کودکی پیامبر یا رابطه ایشان با کودکان، اهمیت ویژهای دارند. این داستانها امکان همذاتپنداری بیشتری را برای کودک فراهم میکنند.
آشنایی با پیامبر نباید تنها از طریق توضیح و آموزش مستقیم انجام شود. بهتر است از فعالیتهایی مانند نقاشی، نمایش، کاردستی و دیگر فعالیتهای خلاقانه استفاده شود.
برای نمونه، پس از خواندن داستانی از زندگی پیامبر، میتوان از کودک خواست آن صحنه را نقاشی کند یا در قالب نمایش اجرا کند.
در کنار آشنایی با پیامبر اسلام، میتوان کودکان را با پیامبران دیگر نیز آشنا کرد.
این کار دو فایده مهم دارد. نخست آنکه داستانها و نمونههای بیشتری برای آموزش در اختیار قرار میگیرد. دوم آنکه کودک از همان سالهای نخست یاد میگیرد پیروان دیگر ادیان را نیز محترم بشمارد و در آینده کمتر دچار تعصب شود.
معجزه رخدادی است که با روند معمول و شناختهشده طبیعت تفاوت دارد. کودکان معمولاً آمادگی بیشتری برای پذیرفتن چنین رخدادهایی دارند و حتی ممکن است به آنها علاقه نشان دهند.
با این حال، این موضوع به معنای مناسب بودن طرح زودهنگام معجزات نیست. تربیت باید به کودک کمک کند جهان را بر اساس نظم و قواعد حاکم بر آن بشناسد. اگر معجزات بدون آمادگی لازم مطرح شوند، ممکن است کودک دچار برداشتهای نادرست شود یا والدین ناچار شوند توضیحهایی ارائه کنند که از دقت و استحکام کافی برخوردار نباشند.
چنین برداشتهایی ممکن است در سالهای نوجوانی به شکلگیری پرسشها و حتی فاصله گرفتن از برخی آموزههای دینی منجر شوند.
● آشنایی با زمینه تاریخی زندگی پیامبر
هتر است نوجوان با شرایط فرهنگی، اجتماعی و جغرافیایی دوران پیامبر نیز آشنا شود. آشنایی با سبک زندگی مردم آن دوره، خانواده پیامبر، دوستان و یاران ایشان و نیز شرایط جامعه آن زمان، به نوجوان کمک میکند رفتارها و تصمیمهای پیامبر را بهتر درک کند.
این آشنایی میتواند از بسیاری از سوءبرداشتهایی که به دلیل فاصله تاریخی میان امروز و عصر پیامبر به وجود میآید جلوگیری کند.
● آشنایی با ابعاد عمیقتر شخصیت پیامبر
در این دوره میتوان نوجوان را افزون بر داستانهای زندگی پیامبر، با سخنان و آموزههای اخلاقی ایشان نیز آشنا کرد.
همچنین آشنایی با یاران و همراهان نزدیک پیامبر میتواند تصویر کاملتر و واقعبینانهتری از فضای زندگی و تربیت دینی آن دوران در اختیار نوجوان قرار دهد.
● الگوسازی غیرمستقیم
نوجوانان بیش از آنکه از توصیههای مستقیم تأثیر بپذیرند، به رفتار افراد مهم زندگی خود توجه میکنند. والدین از مهمترین این افراد هستند.
هرچه نوجوان احترام، علاقه و توجه بیشتری نسبت به پیامبر در رفتار و گفتار والدین مشاهده کند، احتمال تأثیرپذیری او نیز بیشتر خواهد بود.
جربههای جمعی
شرکت در برنامههایی مانند جشنهای میلاد پیامبر و عید بعثت میتواند به تقویت ارتباط عاطفی نوجوان با پیامبر کمک کند.
این برنامهها معمولاً در جمع همسالان برگزار میشوند و احساس تعلق و پیوند بیشتری را در نوجوان ایجاد میکنند.
● استفاده از آثار فرهنگی مناسب
فیلمها، کتابها، رمانها، شعرها، سرودها و دیگر آثار هنری معتبر میتوانند به شناخت بهتر شخصیت پیامبر کمک کنند.
این آثار، افزون بر افزایش آگاهی نوجوان، زمینه شکلگیری ارتباط عاطفی و عمیقتر با پیامبر را نیز فراهم میکنند.
معیارهای ایجابی
همه کتابها و داستانهایی که درباره پیامبر نوشته شدهاند، برای کودکان و نوجوانان مناسب نیستند. هنگام انتخاب کتاب، بهتر است به برخی نکات توجه شود.
چه داستانهایی مناسب هستند؟
کودکان ۵ تا ۸ سال
در این سن، بهتر است داستانها بر مهربانی، صبوری، خوشرفتاری و دلسوزی پیامبر تمرکز داشته باشند.
کودکان در این دوره بیشتر از طریق احساسات و تجربههای عاطفی با شخصیتهای داستان ارتباط برقرار میکنند. به همین دلیل، داستانهایی که رفتارهای محبتآمیز پیامبر را به تصویر میکشند، معمولاً تأثیر بیشتری بر آنان دارند.
● کودکان ۷ تا ۱۰ سال
در این سن میتوان داستانهایی را انتخاب کرد که ویژگیهای اخلاقی پیامبر، شیوه رفتار ایشان با دیگران و اطلاعات عمومی و سادهای درباره زندگی، خانواده و محل زندگی ایشان را معرفی میکنند.
● کودکان ۱۰ تا ۱۲ سال
در این دوره، کودکان آمادگی بیشتری برای آشنایی با برخی اطلاعات تاریخی و اجتماعی مربوط به زندگی پیامبر دارند.
بهتر است در کنار بیان رویدادهای زندگی پیامبر، به نقش و تأثیر پیامبران در هوایت و زندگی انسانها نیز پرداخته شود.
● نوجوانان بالای ۱۲ سال
در این سن میتوان از داستانها و آثاری استفاده کرد که افزون بر معرفی زندگی پیامبر، به پرسشها و ابهامهای مربوط به پیامبری نیز میپردازند.
نوجوان در این دوره دوست دارد درباره چرایی باورها بیندیشد و برای پرسشهای خود پاسخهای منطقی بیابد. به همین دلیل، آثاری که به فهم عمیقتر مفهوم پیامبری کمک میکنند، معمولاً مناسبتر و اثربخشتر خواهند بود.
تربیت دینی، راه مناسب آشنایی کودکان و نوجوانان با نبوت را هموار میکند. البته آشنایی با پیامبران برای کودک و نوجوان مانند سایر حوزههای تربیت دینی باید از اصول و الزاماتی پیروی کند. این اصول باید با در نظر گرفتن ویژگیهای مراحل رشد شناختی و نیز علایق و نیازهای کودکان و نوجوانان همراه باشد.
● رساندن پیام الهی
یکی از مهمترین وظایف پیامبران، رساندن پیام خداوند به مردم است. پیامبران آموزههای دینی را به انسانها منتقل میکنند و آنها را با خواست خداوند آشنا میسازند. البته نقش پیامبران تنها به پیامرسانی محدود نمیشود.
● الگوی عملی دینداری
پیامبران تنها درباره دین سخن نمیگفتند، بلکه آموزههایی را که بیان میکردند، در زندگی خود نیز به آنها عمل میکردند. ازاینرو، مردم میتوانستند نمونهای واقعی از زندگی دینی را در رفتار و شخصیت آنان ببینند.
وجود چنین الگویی دو فایده مهم دارد. نخست آنکه نشان میدهد عمل به آموزههای دینی امکانپذیر است. دوم آنکه بسیاری از جنبههای دین که تنها با توضیح و آموزش قابل انتقال نیستند، از طریق رفتار و شیوه زندگی پیامبران شناخته میشوند.
● ایجاد علاقه و پیوند عاطفی با دین
رابطه مردم با پیامبران تنها یک رابطه شناختی نیست. بسیاری از افراد به دلیل صفات اخلاقی و رفتارهای نیکوی پیامبران، به آنها علاقهمند میشوند و در نتیجه، احساس نزدیکی و تعلق بیشتری نسبت به دین در آنها شکل میگیرد.
دوره کودکی (محوریت عاطفه و هنر)
کودک بسیاری از نخستین تجربههای دینی خود را از طریق آشنایی با پیامبر به دست میآورد. با این حال، کودک تا حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی درک کاملی از مفاهیم انتزاعی مانند وحی یا چگونگی ارتباط پیامبر با خداوند ندارد. از این رو، بهتر است در این دوره شناخت زندگی و شخصیت پیامبر در اولویت قرار گیرد و بیشتر بر معرفی پیامبر به عنوان یک الگوی اخلاقی و انسانی تأکید شود. این آشنایی باید تا حد امکان به دنیای کودک نزدیک و برای او قابل فهم باشد.
داستان یکی از بهترین راههای آشنایی کودک با پیامبر است. البته در انتخاب داستانها باید به چند نکته توجه شود.
نخست آنکه داستانها باید احساس امنیت کودک را حفظ کنند. زندگی پیامبر شامل جنگها و دشواریهای گوناگونی بوده است، اما برای کودکان بهتر است بیشتر بر مهربانی، دلسوزی و رفتار پیامبر با مردم، بهویژه کودکان، تأکید شود.
دوم اینکه داستانهایی انتخاب شوند که ویژگیهای اخلاقی پیامبر را نشان دهند؛ مانند راستگویی، امانتداری، شجاعت، کمک به دیگران، کنترل خشم و بخشیدن خطاهای دیگران.
سوم اینکه استفاده از کتابهای تصویری و داستانهای مصور اهمیت فراوانی دارد. ترکیب تصویر و متن معمولاً برای کودکان جذابتر است و درک مطالب را برای آنان آسانتر میکند.
چهارم اینکه داستانهای مربوط به دوران کودکی پیامبر یا رابطه ایشان با کودکان، اهمیت ویژهای دارند. این داستانها امکان همذاتپنداری بیشتری را برای کودک فراهم میکنند.
آشنایی با پیامبر نباید تنها از طریق توضیح و آموزش مستقیم انجام شود. بهتر است از فعالیتهایی مانند نقاشی، نمایش، کاردستی و دیگر فعالیتهای خلاقانه استفاده شود.
برای نمونه، پس از خواندن داستانی از زندگی پیامبر، میتوان از کودک خواست آن صحنه را نقاشی کند یا در قالب نمایش اجرا کند.
در کنار آشنایی با پیامبر اسلام، میتوان کودکان را با پیامبران دیگر نیز آشنا کرد.
این کار دو فایده مهم دارد. نخست آنکه داستانها و نمونههای بیشتری برای آموزش در اختیار قرار میگیرد. دوم آنکه کودک از همان سالهای نخست یاد میگیرد پیروان دیگر ادیان را نیز محترم بشمارد و در آینده کمتر دچار تعصب شود.
معجزه رخدادی است که با روند معمول و شناختهشده طبیعت تفاوت دارد. کودکان معمولاً آمادگی بیشتری برای پذیرفتن چنین رخدادهایی دارند و حتی ممکن است به آنها علاقه نشان دهند.
با این حال، این موضوع به معنای مناسب بودن طرح زودهنگام معجزات نیست. تربیت باید به کودک کمک کند جهان را بر اساس نظم و قواعد حاکم بر آن بشناسد. اگر معجزات بدون آمادگی لازم مطرح شوند، ممکن است کودک دچار برداشتهای نادرست شود یا والدین ناچار شوند توضیحهایی ارائه کنند که از دقت و استحکام کافی برخوردار نباشند.
چنین برداشتهایی ممکن است در سالهای نوجوانی به شکلگیری پرسشها و حتی فاصله گرفتن از برخی آموزههای دینی منجر شوند.
● آشنایی با زمینه تاریخی زندگی پیامبر
هتر است نوجوان با شرایط فرهنگی، اجتماعی و جغرافیایی دوران پیامبر نیز آشنا شود. آشنایی با سبک زندگی مردم آن دوره، خانواده پیامبر، دوستان و یاران ایشان و نیز شرایط جامعه آن زمان، به نوجوان کمک میکند رفتارها و تصمیمهای پیامبر را بهتر درک کند.
این آشنایی میتواند از بسیاری از سوءبرداشتهایی که به دلیل فاصله تاریخی میان امروز و عصر پیامبر به وجود میآید جلوگیری کند.
● آشنایی با ابعاد عمیقتر شخصیت پیامبر
در این دوره میتوان نوجوان را افزون بر داستانهای زندگی پیامبر، با سخنان و آموزههای اخلاقی ایشان نیز آشنا کرد.
همچنین آشنایی با یاران و همراهان نزدیک پیامبر میتواند تصویر کاملتر و واقعبینانهتری از فضای زندگی و تربیت دینی آن دوران در اختیار نوجوان قرار دهد.
● الگوسازی غیرمستقیم
نوجوانان بیش از آنکه از توصیههای مستقیم تأثیر بپذیرند، به رفتار افراد مهم زندگی خود توجه میکنند. والدین از مهمترین این افراد هستند.
هرچه نوجوان احترام، علاقه و توجه بیشتری نسبت به پیامبر در رفتار و گفتار والدین مشاهده کند، احتمال تأثیرپذیری او نیز بیشتر خواهد بود.
جربههای جمعی
شرکت در برنامههایی مانند جشنهای میلاد پیامبر و عید بعثت میتواند به تقویت ارتباط عاطفی نوجوان با پیامبر کمک کند.
این برنامهها معمولاً در جمع همسالان برگزار میشوند و احساس تعلق و پیوند بیشتری را در نوجوان ایجاد میکنند.
● استفاده از آثار فرهنگی مناسب
فیلمها، کتابها، رمانها، شعرها، سرودها و دیگر آثار هنری معتبر میتوانند به شناخت بهتر شخصیت پیامبر کمک کنند.
این آثار، افزون بر افزایش آگاهی نوجوان، زمینه شکلگیری ارتباط عاطفی و عمیقتر با پیامبر را نیز فراهم میکنند.
معیارهای ایجابی
همه کتابها و داستانهایی که درباره پیامبر نوشته شدهاند، برای کودکان و نوجوانان مناسب نیستند. هنگام انتخاب کتاب، بهتر است به برخی نکات توجه شود.
چه داستانهایی مناسب هستند؟
کودکان ۵ تا ۸ سال
در این سن، بهتر است داستانها بر مهربانی، صبوری، خوشرفتاری و دلسوزی پیامبر تمرکز داشته باشند.
کودکان در این دوره بیشتر از طریق احساسات و تجربههای عاطفی با شخصیتهای داستان ارتباط برقرار میکنند. به همین دلیل، داستانهایی که رفتارهای محبتآمیز پیامبر را به تصویر میکشند، معمولاً تأثیر بیشتری بر آنان دارند.
● کودکان ۷ تا ۱۰ سال
در این سن میتوان داستانهایی را انتخاب کرد که ویژگیهای اخلاقی پیامبر، شیوه رفتار ایشان با دیگران و اطلاعات عمومی و سادهای درباره زندگی، خانواده و محل زندگی ایشان را معرفی میکنند.
● کودکان ۱۰ تا ۱۲ سال
در این دوره، کودکان آمادگی بیشتری برای آشنایی با برخی اطلاعات تاریخی و اجتماعی مربوط به زندگی پیامبر دارند.
بهتر است در کنار بیان رویدادهای زندگی پیامبر، به نقش و تأثیر پیامبران در هوایت و زندگی انسانها نیز پرداخته شود.
● نوجوانان بالای ۱۲ سال
در این سن میتوان از داستانها و آثاری استفاده کرد که افزون بر معرفی زندگی پیامبر، به پرسشها و ابهامهای مربوط به پیامبری نیز میپردازند.
نوجوان در این دوره دوست دارد درباره چرایی باورها بیندیشد و برای پرسشهای خود پاسخهای منطقی بیابد. به همین دلیل، آثاری که به فهم عمیقتر مفهوم پیامبری کمک میکنند، معمولاً مناسبتر و اثربخشتر خواهند بود.