چکیده
موضوع اصلی این جلسه بررسی نقش «مدیا/رسانه» در زندگی اجتماعی و مخصوصا در شکل دادن به تصویر اقلیت‌ها است. دکتر مباشر توضیح می‌دهد که در چند دهه اخیر در یک جامعه اشباع‌شده از رسانه زندگی می‌کنیم؛ وضعیتی که هم آثار منفی مثل وابستگی یا اعتیاد به صفحه‌نمایش، کاهش مطالعه، مصرف‌گرایی و تأثیر بر رفتار نوجوانان دارد و هم می‌تواند کارکردهای مثبت ارتباطی و آموزشی داشته باشد. در ادامه، سه نگاه کلی به رسانه مطرح می‌شود: نگاه انتقادی یا مارکسیست‌ها که رسانه را در خدمت قدرت و سرمایه‌داری و می‌گوید یکی از مهمترین و مؤثرترین ابزارها برای اعمال نظرات طبقه‌ی حاکم، از طریق مدیاست. نگاه دوم که رسانه را تابع تقاضای مردم می‌داند، و معتقد است مخاطبان نه تنها منفعل نیستند، بلکه کنشگرانی هستند که محتوای مدیا را بازنگری و انتخاب میکنند و نگاه سوم پست مدرنی. بر اساس نگاه اینان مدیا نه تنها واقعیت‌ها را تحریف می‌کند، بلکه یک فرا واقعیت به وجود می‌آورد؛ واقعیتی فراتر از آنچه وجود دارد خلق می‌کند و به خورد ما می‌دهد و ما فرق بین واقعی و غیرواقعی را نمی‌فهمیم. در پایان بر این نکته تاکید می‌شود که مدیا به همان اندازه که واقعیت را تحریف می‌کند، به ما فرصت بازسازی و بازاندیشی مفاهیم را نیز می‌دهد. مثلا در مورد مسلمان‌ها مدیای جدید همزمان می‌تواند فرصت رساندن صدای واقعی‌تر را فراهم کند. به شرط آموزش و تقویت سواد رسانه‌ای به بچه‌ها و کنترل و تحلیل آگاهانه مصرف رسانه در خانواده.
نکات
· تاکید بر اهمیت مدیا/رسانه در زندگی مدرن و پیامدهای اجتماعی/روانی مصرف سنگین رسانه، به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان ۰۱:۱۰
· اشاره به مفهوم جامعه اشباع شده از رسانه ۱۱:۲۰
· اشاره به مفهوم رسانه و تاریخچه شکل‌گیری رسانه در پی انقلاب صنعتی (mass media) ۱۳:۰۰
· گذار از رسانه‌های قدیمی یک‌سویه به رسانه‌های دیجیتال تعاملی ۱۹:۳۰
· رویکرد اول به کارکرد رسانه: رویکرد انتقادی/مارکسیستی-عادی‌سازی نابرابری‌ها ۳۰:۳۰
· رویکرد دوم به کارکرد رسانه: رویکرد نومارکسیستی-تقاضامحور ۴۱:۱۵
· اشاره به شمشیر دو لبه بودن رسانه ۵۲:۳۰
· رویکرد سوم به کارکرد رسانه: رویکرد پست‌مدرنیستی-ساخت فراواقعیت و محو شدن مرز واقعیت و خیال ۵۵:۳۰
پرسش و پاسخ
آیا راه‌حلی برای مشکلات مدیا و روش‌هایی برای برخورد با آن وجود دارد؟
بله؛ مهمترین کار «سواد رسانه‌ای» و میانجی‌گری فعالِ والدین است، یعنی با بچه درباره محتوا و خطرها حرف بزنید و یادش بدهید مثل «غریبه»، هر سایت، چت یا کانالی قابل اعتماد نیست. در کنار گفت‌وگو، قانون و نظارت لازم است: محدودیت زمان و محتوا، استفاده از کنترل‌های والدین، و ترجیحاً رسانه در فضای مشترک خانه باشد (نه بی‌نظارتی در اتاق). برای شبکه‌های اجتماعی شرط بگذارید. مثلاً تا یک سن مشخص والدین در جریان اکانت و ارتباطات باشند. اگر وقت والدین کم است، از نقش خواهر یا برادر بزرگ‌تر برای الگوسازی و مراقبت کمک بگیرید، چون سبک استفاده و عادت‌ها به‌سادگی منتقل می‌شود.
با مشارکتی شدن مدیا و فراواقعیت، فشار روی نوجوان‌ها بیشتر شده؛ ما اگر بخواهیم چهره مثبت‌تری از مسلمان‌ها نشان بدهیم و روی زندگی نوجوان‌ها هم اثر بگذاریم، چه کنیم؟
یکی از مزایای اینترنت این است که ما می‌توانیم بیش از یک تصویر از فرد مسلمان ارائه دهیم و دیگر فقط مصرف‌کننده روایت‌های کلان نباشیم، چون در فرهنگ مشارکتی کاربرها خودشان هم تولیدکننده‌اند. می‌توانیم با هم‌کیش و هم‌فکرها شبکه‌هایی را در اینترنت به‌وجود آوریم و همین شبکه‌ها کمک میکنند هویت‌های سنتی و کلیشه‌ای شکسته شود و الگوهای جدید از زن مسلمان یا مرد مسلمان باز شود. امروز هرکدام از ما یک «شهروند-خبرنگار» هستیم و با همین موبایل می‌توانیم روایت‌های کوتاه، تجربه‌های واقعی (مثلاً سفر، زندگی روزمره، کار و موفقیت‌ها) را بسازیم و منتشر کنیم. نتیجه عملی‌اش این است که به‌جای پنهان‌کاری، تصویر دقیق‌تر و انسانی‌تری از هویت دینی و جامعه خودمان ارائه بدهیم؛ البته این کار تخصص و آشنایی فنی هم می‌خواهد.
آیا لازم است در نوجوانی هم مثل کودکی، همراه بچه‌ها برنامه‌ها (اخبار و…) را ببینیم و تحلیل کنیم؟
بله؛ پیشنهاد می‌شود گاهی همراه نوجوان برنامه‌ها را دید و درباره‌اش گفت‌وگو کرد، نظر او را پرسید و کمک کرد مهارت تحلیل و تشخیص پیدا کند.
منابع
ادوارد سعید، منوئل کاستلز، ژان بودریار، فوکو، مارکس